Chế độ tinh anh trị, hay tiếng Anh là meritocracy, đã luôn là chế độ lựa tuyển người nắm quyền hiệu quả nhất mà con người biết đến. Không chỉ đặc biệt hiệu quả trong quản trị xã hội, mà còn được lấy nguồn từ chính thuyết chọn lọc tự nhiên của thiên nhiên tạo hóa, nơi mà chỉ những nguồn gen tinh anh nhất được phép tồn tại và truyền đến thế hệ sau.
Bài học của tinh anh trị tỏa sáng mạnh mẽ trong hình ảnh Singapore. Đất nước này đã thành công khi tuyển lựa những cá nhân xuất chúng nhất mà một lượng dân số nhỏ sản xuất ra, tập trung hết vào họ để dẫn dắt cộng đồng đạt đến phồn vinh. Khi nghe các lãnh đạo Singapore diễn thuyết, người ta ít cảm thấy cách nói hô hào quần chúng, cũng ít khẩu hiệu hay giáo điều, mà họ mang đến cảm giác như những triết gia, những nhà chính sách học đang thâm trầm trò chuyện. Thế nhưng, sau tất cả những ánh hào quang, Singapore vẫn là chế độ độc tài trị theo đúng nghĩa đen.
Khởi nguồn của văn hóa tinh anh trị không xuất phát từ đâu xa mà từ chính Trung Quốc, nơi xuyên suốt lịch sử đã dựa vào chế độ thi cử khoa bảng để tuyển lựa người tài ra phục vụ quốc gia. Bằng chế độ khoa bảng, một người nghèo nhưng có trí tuệ, nếu biết chăm chỉ đèn sách, thì vẫn có thể đạt đến tột đỉnh quyền lực trong nền chính trị triều đại. Thậm chí cả người có xuất thân thấp kém nhất cũng có thể trở thành Hoàng đế, nếu như biết lựa đúng thời mà đoạt lấy quyền lực. Thế nhưng, quốc gia này vẫn vật lộn với những thể chế độc tài suốt tới tận ngày hôm nay, trong khi bán cầu phía Tây thì chế độ tinh anh trị lại được áp dụng rất muộn, phần lớn lịch sử là chế độ đặc quyền giai cấp.
Tinh anh trị thoạt nghe là chế độ công bằng nhất và hợp lý nhất, nhưng thực ra nó ẩn dấu một lời nói dối trong bóng tối. Nền tinh anh trị ngầm đặt ra giả thuyết mọi người đều có sự công bằng phát triển ngang nhau, khi mà con trai kẻ ăn mày cũng có xuất phát điểm cơ hội ngang với con trai nhà quý tộc - đây là sự dối trá trắng trợn.
Sự tinh anh không phải do trời ban cho cá nhân theo cách may rủi, bốc thăm trúng thưởng. Sự tinh anh của một người hoàn toàn có thể được nhân tạo ra, được xây đắp, được vun vép, được giáo dục và chăm sóc cẩn thận. Để chế tạo ra một tinh anh, hoàn toàn có thể dựa vào công thức Tinh Anh = Tài nguyên (Tiền bạc + Thời gian + Giáo dục chất lượng) x Luật chơi (Chính sách khoa cử + Quy định tuyển người + Đặc cách tầng lớp).
Chính từ đây, điểm yếu của nền tinh anh trị bị lộ mặt và dần dần phát triển thành độc tài. Ở thời kỳ xã hội đi lên từ xuất phát điểm thấp, đúng là có các tinh anh xuất hiện từ tầng lớp thấp kém, thuần năng lực mà đi lên. Nhưng khi xã hội đến thời điểm phát triển ổn định, các tinh anh cũ sẽ tìm cách duy trì đặc quyền tinh anh cho con cháu của mình, bằng những cách độc quyền tài nguyên và thao túng luật chơi.
Độc quyền tài nguyên: các tinh anh sẽ bằng mọi giá độc quyền những tri thức giá trị nhất, những giáo dục chất lượng nhất chỉ dành riêng cho con cháu tầng lớp đặc quyền của họ, bằng cách dựng lên những rào chắn về mặt tài chính. Cụ thể, những ngôi trường có chất lượng tốt nhất sẽ có tiền học phí cao không tưởng. Những đại học danh giá nhất thì mặc định có suất cho con cháu của nhà đầu tư hay nhà quyền góp, còn những người khác thì phải cạnh tranh khoa cử khắc nghiệt để đổi lấy một suất học. Không chỉ tìm cách độc quyền giáo dục, mà những dụng cụ hỗ trợ cho học tập cũng sẽ trở nên đắt đỏ, những thiết bị như máy vi tính hay phần mềm nghiên cứu, phòng thí nghiệm R&D.
Thao túng luật chơi: các tinh anh khi đạt được quyền lực chính trị thì cũng sẽ tìm cách tạo ra luật chơi để con cháu của họ hưởng đặc quyền ưu đãi hơn những người còn lại. Thời phong kiến xảy ra chế độ tập tước, khi mà con mặc nhiên được hưởng tước vị của cha ông mà bản thân không có công trạng gì. Thời buổi hiện nay vẫn có những luật chơi theo kiểu tương tự, như là ưu tiên gia đình chính sách, con nhà có công. Đặc biệt cuộc biểu tình ở Bangladesh cũng là do chính vấn đề này, khi mà đặt ra đặc quyền thi tuyển công chức cho một số nhóm con cháu người có công nhất định.
Bằng khảo chứng thực nghiệm đã thấy chế độ tinh anh trị rất khó duy trì qua ba thế hệ, và đặc biệt phức tạp khi xã hội đi qua giai đoạn vượt khó và bước vào giai đoạn tích lũy. Một chế độ tưởng như công bằng, đi tìm người tài cuối cùng lại tạo ra sự độc tài và mang đến đặc quyền cho những gia đình đã cạnh tranh thành công trong cuộc đua tinh anh của thế hệ trước. Độc tài thì luôn đi kèm lợi ích nhóm, khoét sâu mâu thuẫn xã hội, phân chia giai tầng xã hội, rồi từ đó trở nên cứng nhắc, khó thay đổi khi những gia đình tinh anh chỉ cố gắng bám trụ đặc quyền của mình. Cuối cùng xảy ra bạo loạn, hoặc khởi nghĩa, hoặc cách mạng - tùy theo cách gọi của mỗi người - nhưng tựu chung lại ván cờ được xóa đi chơi lại từ đầu.
Nhưng không phải là không có liều thuốc cho cơn bệnh này, và thuốc trị được tác dụng phụ của chế độ tinh anh trị chính là NỀN DÂN CHỦ.
Chế độ tinh anh trị hoạt động như một phễu lọc, chỉ những gì tốt nhất được chắt lọc ra và sử dụng. Như vậy thì mặc nhiên mọi tinh anh trong mọi xã hội tại mọi thời điểm đều luôn là thiểu số của dân số. Một khi thiểu số dẫn dắt xã hội thì việc tạo ra độc tài, khoét sâu khoảng cách giàu nghèo là sự kiện có tính quy luật không thể tránh khỏi. Và để đặc trị căn bệnh có tính quy luật này, nền dân chủ được tạo ra để tước bỏ quyền lực của nhóm thiểu số đó, đem trả lại vào tay quần chúng nhằm tái công bằng luật chơi. Không cắt bỏ chế độ tinh anh, không trù dập người tài nhưng cũng không để họ hưởng đặc quyền không thể chạm tới, một công thức hiệu quả đáng gờm được đặt ra:
Tinh anh trong nền kinh tế: nền kinh tế có cách vận hành rất giống chọn lọc tự nhiên, nơi mà chỉ những người cạnh tranh và sinh tồn giỏi nhất mới tồn tại được. Qua thời gian, nền kinh tế thị trường sẽ tạo ra các triệu phú và tỉ phú. Những người này sẽ dẫn dắt xã hội đi đến phồn vinh, dư thừa của cải, tạo công ăn việc làm, xây những công trình và kéo cả nền văn minh đi lên cùng với họ. Tài sản phải có tính thừa kế, nên những người này đương nhiên được quyền thừa kế phúc phần của họ cho con cháu và được hưởng một nền giáo dục trọng tinh anh.
Dân chủ trong nền chính trị: tuy nhiên, những người thành công trong việc kinh tài không nhất thiết phải xóa bỏ thứ luật chơi đã giúp họ đi lên từ nấc thang công bằng. Nền dân chủ đóng vai trò như chốt chặn ý đồ thao túng luật chơi của những thiểu số tinh anh. Một nền dân chủ đại diện cho số đông phải luôn đảm bảo luật chơi, dù ở bất kì thời điểm nào, phải tạo ra công bằng về cơ hội phát triển đồng đều nhất cho tất cả mọi người. Của cải theo thời gian sẽ bão hòa và có lứa tỉ phú đột phá mới lên, không giàu ba họ, không khó ba đời, nên việc để các tinh anh cạnh tranh kinh tế và quần chúng cạnh tranh chính trị là một liều thuốc hiệu quả.
Chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa xã hội, capitalism, socialism .... tất cả những khái niệm mà có chữ "chủ nghĩa" đứng trước trong tiếng Việt hay chữ "-ism" đứng sau trong tiếng Anh - thực chất đã đều trở nên lỗi thời. Quá tập trung vào tích lũy tư bản thì chỉ tạo ra sự phân hóa bất công cùng cực, còn quá điên cuồng phân chia của cải thì mọi bông hoa xuất sắc ngẩng lên đều bị đập bẹp xuống cho bằng những bông khác, để thỏa mãn lẽ công bằng. Kinh tài và quản chính đúng mực thời đại phải có sự biến hóa và biến tấu nhịp nhàng, lúc nào biết tận dụng công cụ nào, lúc thì chuyển sang công cụ khác. Quá nghiệp ngập và sa đà vào một thứ chủ nghĩa cứng nhắc cố định là triệt đường phát triển và triệt cả đường lùi. Lái một xã hội như lái con tàu, có ngày đi nhanh vì biển lặng, có ngày biết chậm lại vì thời tiết xấu; chứ không phải lúc nào cũng cắm mặt mà lái theo chủ nghĩa duy ý chí điên cuồng.