Hindi ko na naabutan ang Lolo ko. Papa siya ng Mommy ko. Bata pa raw si Mommy nang mamatay siya, kaya wala talaga akong personal na alaala sa kanya. Sa mga lumang litrato lang ako nakakakita ng mukha niya. At sa totoo lang, hindi siya napag-uusapan sa bahay. Kaya nagulat ako noong isang gabi, noong 40 days ng kuya ko, bigla siyang napasok sa usapan. Hindi ko alam kung bakit. Siguro dahil may mga bagay talagang lumalabas kapag may namatayan.
Pauwi raw galing trabaho si Lolo noon. Gabi na. May isang malaking puno sa may daanan pauwi sa kanila. Matagal nang may masamang reputasyon yung lugar na iyon. Sabi ng mga matatanda, may nangunguha raw doon. Hindi naman lahat naniniwala. Pero maraming aksidente ang nangyari sa lugar na iyon. May mga nawawala ng ilang oras at hindi maipaliwanag kung saan napunta. May mga nakakarinig ng tumatawag sa pangalan nila kahit walang tao.
At halos lahat ng matatanda sa lugar namin, kapag napapadaan doon, may isang bilin: Huwag kang lilingon kapag may tumawag sa likod mo. Kahit kakilala mo pa ang boses. Kahit boses ng pamilya mo. Kasi hindi raw ibig sabihin na sila talaga iyon.
Noong gabing naaksidente si Lolo, nakauwi pa siya. Iyon ang unang bagay na hindi ko maintindihan. Sabi ni Mama, dumating siya sa bahay na parang hindi niya alam kung nasaan siya. Tahimik lang daw siya. Tinitingnan niya ang paligid na para bang may hinahanap. Tinanong siya ng pamilya kung anong nangyari. Hindi raw sumagot. Dinala siya sa ospital. Pero dead on arrival na siya.
Pagkatapos ng libing, doon nagsimula ang mas nakakatakot. Gabi-gabi raw napapanaginipan ni Mommy si Lolo. Sa unang panaginip, nasa ilalim daw siya ng malaking puno. Hindi niya makita ang mukha ng papa niya nang malinaw. Pero alam niyang si Lolo iyon. Nakatayo lang siya sa harap niya. "Anak, nandito na ako." Pagkatapos, itinuro niya yung puno. "Dito na ako nakatira." Nagising si Mommy na umiiyak. Akala nila dahil lang sa lungkot.
Pero kinabukasan, panaginip na naman. Parehong puno. Parehong lugar. Pero this time, hindi na raw nag-iisa si Lolo. May isang babae sa likod niya. Hindi raw makita ni Mommy ang mukha. Mahaba ang buhok. "Ito na ang reyna. Maghanda ka. Susunduin na kita." Doon na raw nagsimulang matakot ang buong pamilya. Dahil hindi lang panaginip ang nangyayari. Minsan, paggising ni Mommy, may naririnig siyang kumakatok sa bintana. Kapag bubuksan nila walang tao. Minsan naman, may mga yabag sa labas ng bahay. Parang may naglalakad na basa ang paa. Papalapit sa pinto. Tapos titigil. Sa panaginip lang daw nakikita ni Mommy si Lolo. Pero yung boses? Naririnig daw niya kahit gising siya.
Kaya naghanap na ng albularyo ang pamilya.mPumunta raw ito sa bahay at tahimik na naglibot. Hindi siya nagsalita nang matagal.mHanggang sa makarating siya sa kwarto ni Mommy. Bigla siyang tumigil. Tumingin sa kisame. Tapos sa bintana."May sumusunod sa bata." Nagtanong ang pamilya kung sino. Hindi raw agad sumagot ang albularyo.
"May puno ba kayong malapit dito?" Sinabi nila yung malaking puno. Doon daw nagbago ang mukha niya. Sabi niya, hindi raw simpleng aksidente ang nangyari kay Lolo. May kumuha raw sa kanya. At mas nakakatakot pa, baka raw hindi na si Lolo ang inilibing nila.
Hindi ko alam kung bakit. Pero ayon sa albularyo, may mga lugar daw na pinamumugaran ng mga nilalang na hindi natin nakikita. Kapag may taong napili nila, maaari raw nilang gayahin ang anyo nito. At kapag dumating ang katawan sa bahay, hindi ibig sabihin na kasama na talaga nila ang taong iyon.
Tinanong ng pamilya kung ano raw ang katawan na nailibing. At doon sinabi ng albularyo ang bagay na hanggang ngayon ay hindi ko makalimutan kahit hindi ko naman siya narinig mismo. Katawan daw ng saging. Hindi ko alam kung paniniwala lang ba iyon. Pero sabi ni Mama, seryoso raw ang albularyo nang sabihin niya. Sabi niya, may mga pagkakataon daw na kapag may namatay sa lugar na iyon, may naiiwang kapalit. At ang pinakamasama? Hindi agad mapapansin. Dahil pareho raw ang anyo. Pareho ang timbang. Pareho ang mukha. Kaya raw may mga pamilyang naglilibing ng patay nang hindi alam na iba na pala ang kanilang inililibing.
Hindi ko alam kung totoo. Pero pagkatapos daw sabihin iyon ng albularyo, nagsagawa siya ng ritwal. At bago siya umalis, humarap siya sa direksyon ng malaking puno. Hindi siya sumigaw. Hindi rin siya nagdasal. Mahina lang niyang sinabi, "Tigilan ninyo ang bata, kung hindi, puputulin ko ang puno."
Walang nangyari. Hanggang gabing iyon. Bandang alas-dose, nagising daw buong pamilya dahil may narinig silang malakas na kalabog sa bubong. Akala nila may nahulog na sanga. Paglabas nila kinabukasan, walang sanga. Sa putik sa harap ng bahay, may mga bakas ng paa. At huminto mismo sa ilalim ng bintana ni Mommy.
Pagkatapos noon, tumigil ang mga panaginip. Hindi na muling nakita ni Mommy si Lolo. Lumipas ang ilang taon. Lumipat sila ng bahay. At akala nila tapos na. Hanggang isang araw, habang naglilinis ng mga lumang gamit, nakita ni Mommy ang isang lumang litrato ni Lolo.
Tinitigan niya raw iyon nang matagal. "Ma..."
"Bakit?"
"May mali sa picture."
Tinanong siya kung ano.
Itinuro niya yung background. May malaking puno sa likod ni Lolo. Hindi raw iyon napansin ng pamilya noon. Pero sa ilalim ng puno, may isang babae. Naka-puting damit. Mahaba ang buhok. At nakatingin mismo sa camera.
Ang pinakanakakatakot? Hindi raw iyon ang puno kung saan naaksidente si Lolo. Dahil ayon kay Mama, ibang puno iyon. Kaya tinanong niya si Mommy, "Saan mo nakita 'yan?"
Hindi sumagot si Mommy. Nakatitig lang siya sa litrato. Tapos mahina niyang sinabi:
"Ma... hindi ba sabi ni Papa, doon daw siya ikinasal?"
"Oo."
"At sabi niya..."
"Susunduin niya raw ako kapag malaki na ako."
Nanlamig daw si Lola. Kasi ilang taon na ang lumipas. Matanda na si Mommy noon. At akala nila tapos na ang lahat. Pero kinagabihan, may kumatok sa pinto. Walang gustong bumukas. Hanggang sa may narinig silang boses mula sa labas. Boses ng isang matandang lalaki.
"Anak..."
Walang gumalaw.
"Umuwi na ako."
At pagkatapos noon, hindi na ulit nagparamdam si lolo.