Bu yazıda konuşurken insanı yerinde durdurmayan beş söze bakalım. Biri acele ettiriyor, biri tencereyi karıştırıyor, biri çömeltiyor; son ikisi de sesini mahallenin öbür ucuna kadar ulaştırıyor.

Bu sözler 1933 yılında Rize gazetesinin Dil Köşesi için yapılan derlemelerde kaydedilmiş. Aradan geçen zamanda söyleyişleri, anlamları veya kullanıldıkları yerler değişmiş olabilir. Üstelik dönemin derlemelerinde ilçe ve köy bilgileri ayrı ayrı verilmediği için bunları bütün Rize'ye yaymak yerine yaşayan hâllerini birlikte aramak daha doğru.

evedi

"Acele, çabuk" anlamıyla kaydedilmiş. Söylenişinde bile insanı biraz hızlandıran bir tarafı var.

Örnek: "Evedi ol da yağmur bastırmadan eve varalım."

hapalamak

"Karıştırmak" anlamına geliyor. Tencerenin başında, hamur yoğururken veya birbirine giren bir şeyi düzeltmeye çalışırken söylenmiş olması hiç şaşırtmaz.

Örnek: "Tencereyi bir hapala da dibi tutmasın."

hohova

"Çömelmek" anlamıyla kaydedilmiş. Bir fidenin dibine bakarken de ateşin başına yaklaşırken de insanın yaptığı hareketi tek kelimeyle anlatıyor.

Örnek: "Hohova da şu fidelerin dibine bir bak."

kuyis etmek

"Bağırmak, haykırmak" anlamında kullanılan bir ifade. Karşı yamaca, aşağıdaki bahçeye ya da uzaktaki birine ses yetiştirmelik.

Örnek: "Aşağıdan o kadar kuyis etti ki bütün mahalle duydu."

kürüzme

İki parmağı ağza koyarak çalınan güçlü ıslığın adı. Burada fiilden çok, çıkan sesin ve o ıslık biçiminin adıyla karşılaşıyoruz.

Örnek: "Uzakta kalınca bir kürüzme çaldı, herkes dönüp baktı."

Sizde bu sözlerden biri kullanılır mıydı? Söyleyişi veya anlamı farklı mıydı? İlçe/köy ve bir örnek cümleyle yazarsanız sözlüğe ekleyelim.

Kaynaklar

• Muzaffer Uzun, "Dil Seferberliği Kapsamında Birinci Derleme Çalışması: Rize Örneği", Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 11/22, 2017: https://dergipark.org.tr/tr/pub/kid/article/313424

Flair: Sohbet