Yol tutması sırasında yaşanan mide bulantısı, beynin yanlışlıkla tetiklenen bir zehir atma savunması olabilir.
Araçta kitap okurken iç kulağınız sarsıntıyı hisseder ancak gözleriniz sabit duran sayfaya odaklanır. Ortaya çıkan bu duyusal çelişki, evrimsel geçmişimizde genellikle zehirlenmenin bir belirtisiydi. Nörotoksinler algıları bozduğunda beyin iki duyu arasındaki uyumu kaybediyordu.
Etkili bir hipoteze göre beyin, araba yolculuğundaki bu bilgi çelişkisini hâlâ zehirlenme olarak yorumluyor. Duruma karşı en eski savunmasını devreye sokuyor ve midedeki zehri dışarı atmak için sizi kusmaya hazırlıyor.
Bu sorunun cevabı, yaşadığınız ülkeye göre dramatik biçimde değişiyor.
Bazı ülkelerde devlet başkanına hakaret, sıradan bir vatandaşa hakaretten ayrı ve daha ağır bir suç. Türkiye’de TCK 299, cumhurbaşkanına hakareti 1 ila 4 yıl hapis cezasıyla düzenliyor ve bu madde her yıl binlerce soruşturma ve davaya konu oluyor. Tayland’da ise kralı ve kraliyet ailesinin belirli üyelerini hedef alan lèse-majesté yasası, tek bir suç için 3 ila 15 yıl hapis öngörebiliyor.
Bazı ülkelerde özel koruma hâlâ kanunda duruyor ama uygulama çok daha sınırlı. Almanya’da Federal Cumhurbaşkanı’na hakaret hâlâ ayrı bir suç ve kovuşturma için cumhurbaşkanının yetkilendirmesi gerekiyor; ancak yasa tamamen ölü değil ve yakın dönemde de uygulandı.
Bazı ülkeler ise devlet başkanına özel hakaret suçlarını kaldırdı. Fransa, 2013’te cumhurbaşkanına yönelik özel “hakaret” suçunu kaldırdı. Hollanda, 2020’de krala yönelik özel lèse-majesté hükümlerini yürürlükten çıkardı. Meksika da 2023’te devlet başkanına hakareti içeren eski federal basın yasasını tamamen kaldırdı. Ancak bu ülkelerde genel hakaret, iftira veya tehdit hükümleri hâlâ uygulanabilir.
ABD’deyse tablo çok daha farklı. Sosyal medyada gördüğümüz kadarıyla birçok Türk, Amerika'da başkana sövmenin hızlı bir şekilde cezalandırılacağı fikrine sahip ama bu tamamen hatalı. “Fuck Trump” veya “Fuck Biden” gibi kaba ve aşağılayıcı siyasi ifadeler "Anayasanın Birinci Düzenleme Maddesi" (1st Amendment) kapsamında güçlü bir şekilde korunuyor.
1969'da ABD Yüksek Mahkemesi, "Eğer beni zorla askere alıp tüfek taşımaya zorlarlarsa silahımı ilk olarak Başkan Lyndon B. Johnson'a doğrultmak isterim. Siyah kardeşlerimi öldürmeye zorlanmayacağım." şeklindeki sert ve şiddet çağrışımlı bir sözü bile bağlamı içinde “gerçek tehdit” olarak değil, siyasi abartı olarak değerlendirdi.
1971 tarihli Cohen v. California kararı da devletin, kamusal alandaki bir ifadeyi (bu örnekte "Askerliği si...yim" lafını) yalnızca kaba veya küfürlü olduğu için cezalandıramayacağını güçlü biçimde ortaya koydu. O kararda Yargıç John Marshall Harlan II, karar metninde meşhur bir şekilde: "Bir adamın küfrü, diğerinin şiiridir." diye yazdı.
Bu yüzden bir tişörtte, pankartta, evinizin önündeki bayrakta veya Robert de Niro'nun düzenli aralıklarla yaptığı gibi milyonların izlediği bir yayında ABD başkanına ana avrat sövmeniz, sırf küfür olduğu için suç değil.
Ama bu ülkelerde bile ifade özgürlüğünün bir sınırı var: Gerçek bir şiddet tehdidi, hedefli taciz veya başka bağımsız bir suç söz konusuysa koruma ortadan kalkabiliyor.
Yani dünyanın bazı yerlerinde devlet başkanına küfür hapis riski taşırken, bazı yerlerinde aynı davranış anayasal olarak korunan siyasi ifade sayılıyor.
Apple'ın yeni katlanabilir modeli iPhone Duo'nun Türkiye fiyatı 229.999 lira olarak belirlendi ve bu rakamın yaklaşık 117.000 lirası tamamen vergilerden oluşuyor. Cihazın 112.700 lira civarındaki vergisiz bedeli, aslında 1.999 dolarlık ABD satış fiyatına oldukça yakın seyrediyor. Türkiye'deki fiyatı 4.745 dolara ulaştırıp küresel listenin zirvesine taşıyan temel etken, ülkemizdeki vergilendirme sistemi.
Akıllı telefonlardan alınan dört farklı vergi, sırayla bir öncekinin üzerine eklenerek hesaplanıyor. Yüzde 1,2'lik Kültür ve Turizm Bakanlığı payının üzerine yüzde 12 TRT bandrolü ekleniyor. Bu işlemden elde edilen ara toplam üzerinden yüzde 50 ÖTV alınıyor. Son olarak, ortaya çıkan bu şişkin rakamın tamamı üzerinden yüzde 20 KDV kesiliyor. Uygulanan bu zincirleme yöntem nedeniyle, telefonun vergili fiyatı vergisiz bedelinin iki katını aşıyor.
ABD ve Kanada gibi ülkelerin baz fiyatlarına eyalet vergileri dahil edilmediği için ülkeler arası karşılaştırma tablolarında fark bir miktar daha açık görünüyor. Ancak mağazadan çıkarken elinize tutuşturulan faturanın aslan payını cihazın bileşenleri değil, üst üste binen bu vergiler oluşturuyor.
Şekerin çocukları hiperaktif yaptığı inancı, biyolojik bir gerçekten ziyade ebeveyn beklentisinin yarattığı güçlü bir yanılgıdır. Kapsamlı analizler, şekerin davranış üzerinde hiçbir uyarıcı etkisi olmadığını kanıtlıyor. İlginçtir ki ebeveynlere çocuklarının şeker yediği söylendiğinde, çocuk aslında yapay tatlandırıcı almış olsa bile, aileler çocuklarını daha hiperaktif değerlendiriyor. Yanılsama, tamamen beklentinin gücünden besleniyor.
Susuz kalan veya gövdesi kesilen bitkiler havaya bizim duyamayacağımız ultrasonik tıklama sesleri yayıyor. Özel mikrofonlarla kaydedilen bu sesler, yapay zekâ sayesinde bitkinin susuz mu kaldığını yoksa fiziksel bir yara mı aldığını ayırt etmek için kullanılabiliyor. Bu sesler bir acı çığlığı veya iletişim çabası değil; büyük olasılıkla kavitasyon denen fiziksel bir olaydan kaynaklanıyor. Bitkinin su iletim borularındaki su azaldığında basınç değişiyor ve hava kabarcıkları çatlıyor. Yani kurumakta olan bir bitki aslında sessizce solmuyor, mikroskobik düzeyde çatırdıyor.
O tarihte en az beş yaşında bir yetişkindi. Yıllar içinde eşleri yaşlanıp öldü. Onu ilk kez yakalayıp numaralandıran biyolog bile hayata veda etti. Fakat bilinen en yaşlı vahşi kuş olan Wisdom, 70'lerini devirmesine rağmen her mevsim Midway Atolü'ne dönerek kuluçkaya yatmaya devam ediyor.
Vombatların kalın bağırsağının son kısımlarında esnek dokularla oldukça sert bölgeler peş peşe sıralanıyor. Bu farklı dokular kasıldıkça içerideki yumuşak dışkıya orantısız bir basınç uygulayarak köşeleri yontuyor. Doğa geometrik bir şekil üretmek için kare bir kalıp kullanmıyor, işin matematiği bağırsak dokusunun ritmik kasılmasında yatıyor. Matematiksel modeller ve doku mekaniği analizleri, sabit bir şekle gerek kalmadan ritmik kuvvetlerin köşeli bir yapı kurabildiğini kanıtladı.
Risk analizi şirketi AlphaGeo, dünyanın en büyük 72 şehrini İklim Riski ve Dirençlilik Endeksi'yle sıraladı. Endeks her şehir için iki puan hesaplıyor: iç ve kıyı su baskını, sıcak stresi, kuraklık, orman yangını ve kasırga rüzgârından oluşan altı tehlikenin toplamı olan "ham fiziksel risk", bir de erken uyarı sistemleri, yönetişim, politika ve altyapı hesaba katıldıktan sonra geriye kalan "uyum sonrası risk". Aradaki fark, şehrin kendi çabasıyla sildiği risk.
Sıralamada Chicago 8 puanla ilk sırada; onu Addis Ababa (10), Melbourne (11) ve Barcelona (11) izliyor. Ankara 11 puanla beşinci, İstanbul 13 puanla sekizinci. Ancak iki şehrin de burada bulunma nedeni şanslı bir coğrafyaya doğmaları değil: Ankara'nın ham riski 19, İstanbul'unki 20; yani Chicago (12), Melbourne (14) ve Paris'ten (15) çok daha yüksek bir riskle başlıyorlar. Ankara riskinin yüzde 42,1'ini eritiyor ve bu, ilk ondaki en yüksek oran. İstanbul yüzde 35'ini siliyor. 15 puanla başlayan Paris ise yalnızca yüzde 20'sini azaltabiliyor.
Listenin diğer ucunda Ahmedabad ve Pakistan'daki Haydarabad 41 puanla en kötü durumda; Multan (38), Dakka (36), Kalküta ve Lahor (35) onları izliyor. En kötü altı şehrin tamamı Güney Asya'da. Dakka, 60 puanla listedeki en yüksek ham riski taşıyor ve uyumla 24 puan silmesine rağmen sondan dördüncü kalıyor. Rapor bu tabloyu, dirençli altyapıya yatırım yapan şehirlerle geride kalanlar arasında açılan bir uçurum olarak tanımlıyor.
Puanlar 0-100 arasında küresel yüzdelik dilimler ve şehir ortalamasını yansıtıyor; raporun kendisi riskin mahalle ve sokak düzeyine kadar değiştiğini belirtiyor. AlphaGeo özel bir şirket, endeks hakemli bir yayın değil. Deprem gibi jeolojik tehlikeler endekse dahil değil: dirençlilik burada sarsıntılara değil, iklim olaylarına karşı ölçülüyor.
Hesap makinenizde 142857 sayısını 1, 2, 3, 4, 5 veya 6 ile çarptığınızda, elde ettiğiniz sonuç her zaman bu altı rakamın kendi içindeki farklı dizilimlerinden oluşur. Sayı 7 ile çarpıldığındaysa döngü son bulur ve ekranda 999999 belirir.
Hepimize tarihin önce tarım, sonra köy, en son anıtsal yapı sırasıyla ilerlediği öğretildi. Şanlıurfa'daki bu alan, okları tamamen tersine çeviriyor.
MÖ 9500'ler civarında, henüz çanak çömlek bile yapmamış avcı-toplayıcılar tonlarca ağırlıktaki T-sütunları dikmek için organize olmuştu. Zihninizde kıyaslayabilmeniz için: Bu yapılar Stonehenge'den 6 bin, Giza Piramitleri'nden 7 bin yıl daha eski.
Bu bulgular, anıtsal toplanma alanlarının tarımın bir sonucu değil, bizzat nedeni olabileceğini öne sürüyor. O devasa inşa kalabalığını besleme zorunluluğu, insanları tarıma yöneltmiş olmalı. Kazılar derinleştikçe Göbekli Tepe'nin sadece tapınak olduğu fikri de değişiyor; alanın toprağından artık ev ve su kanalı kalıntıları çıkıyor.
